nieuws: LAB

#covid19: makeITmissies - Week 4: Chemie

Deze week is het tijd voor iets helemaal anders: chemie!

Geen papier en karton dus (of toch niet zoveel), maar coole proefjes en verrassende experimenten waarmee je je vriend(inn)en versteld kan doen staan. En dat kan perfect in je kot, want je keuken staat vol met allerlei chemische stoffen die de gekste dingen doen als ze met elkaar in aanraking komen. Het enige wat je moet doen, is het recept goed volgen…

…. en jezelf beschermen! In deze proeven komt er dan wel geen virus aan te pas, met een aantal van de gebruikte producten pas je toch beter op. Het is daarom een goed idee om latex handschoenen en een beschermbril te gebruiken. Laat je ook altijd begeleiden door een volwassene, zo blijven de proefjes leuk. Komt er toch iets op je huid terecht, spoel dan onmiddellijk met veel water.

#covid19 – makeITmissies: missie 16 – Vulkaanuitbarsting

Een vulkaanuitbarsting ziet er altijd spectaculair uit. Gelukkig zien wij deze beelden meestal alleen op tv, maar met onderstaand experiment kan je er eentje van héél dichtbij meemaken. Wil je je vrienden jaloers maken? Film dan de uitbarsting van jouw vulkaan in slow motion en deel het met hen!

Onze missie voor vandaag is een daverend experiment: laat een vulkaan uitbarsten!

Wat heb je nodig?

  • Karton
  • Verf
  • Gekleurd papier
  • Lijm / Nietjesmachine
  • Schaar
  • Lege plastic fles van 500 ml
  • Baksoda
  • Warm water
  • Rode voedingskleurstof
  • Afwasmiddel
  • Azijn

De vulkaan maken

Maak van een stuk karton een kegel waaronder je plastic flesje van 500 ml past. Lijm of niet de uiteindes aan elkaar en knip de punt eraf zodat de opening van je flesje er net overheen past.
Plak de kegel met de fles eronder op een ander stuk karton vast. De basis van je vulkaan is nu klaar.
Tot slot kunnen we de vulkaan mooier en realistischer te maken. Je kan je de bodem bedekken met groen papier of ga even naar buiten en pluk wat gras / aarde en lijm die vast op de basis. De vulkaan kan je in bruin schilderen. Om het landschap te versieren kan je een paar bomen, dinosaurussen,… toevoegen.

De vulkaanuitbarsting

Tijd voor het spectaculairste deel van de dag: een simulatie maken van de vulkaanuitbarsting in vijf stappen.
Schep 3 soeplepels baksoda in het plastic flesje.
Vul een beker met heet water en doe er een paar druppeltjes kleurstof in.
Giet de beker voorzichtig in de plastic fles bij de baksoda.
Voeg er 2 kneepjes afwasmiddel aan toe.
Last but not least: voeg er een flinke scheut azijn aan toe en BAM! Daar gaat je vulkaan!

Wat is er gebeurd?

De combinatie van baksoda en azijn zorgt voor een chemische reactie waarbij een gas (CO2) wordt gevormd. Dit gas zou normaal gezien gewoon ontsnappen uit de fles, maar in deze reactie “vangt” het afwasmiddel het gas in duizenden kleine belletjes die als schuim uit de fles komen gestroomd. De kleurstof laat het allemaal net echt lijken. Heb je de uitbarsting gemist terwijl je deze uitleg zat te lezen? Geen nood: neem de fles azijn en giet er nog een scheutje in voor een tweede vulkaanuitbarsting!

Kan je er niet genoeg van krijgen? Experimenteer met de hoeveelheid baksoda en de concentratie azijn om een nóg spectaculairdere reactie te maken. Of gebruik dezelfde reactie om een flessenboot aan te drijven!

Wist je dat…

… er 850 actieve vulkanen op de wereld zijn.
… de bekendste vulkaan in Europa de Etna op Sicilië is. Deze barst nu en dan nog eens uit, soms als een fontein, of soms minder spectaculair waarbij de lava uit scheuren in de wand druppelt.
… er in Nederland een vulkaan is. Om precies te zijn op twee kilometer diepte onder een laag gesteente in de Waddenzee. Gelukkig voor ons is de 160 miljoen jaar oude vulkaan niet meer actief.

#covid19 – makeITmissies: missie 17 – Lavalamp

Lava vind je niet alleen in vulkanen, maar ook in lampen! De rage van de lavalampen is jammer genoeg al eventjes voorbij, maar gelukkig is het helemaal niet zo moeilijk om er zelf eentje te maken. Lees snel verder en hypnotiseer jezelf en je huisgenoten met je zelfgemaakte lavalamp!

Onze missie voor vandaag is dan ook een eigen lavalamp maken.

Wat heb je nodig?

  • Zonnebloemolie
  • Water
  • Kleurstof
  • Bruistablet
  • Fles

Vul de fles voor de helft met zonnebloem olie. Meng de kleurstof met het water en giet het voorzichtig bij de olie in de fles. Breek nu een bruistablet in vier delen (of neem een beetje bakpoeder) en gooi ze één per één in de fles.

Is je lavalamp uitgewerkt, dan kun je er altijd een beetje meer bruistablet bij gooien.

Wat is er gebeurd?

Er zijn twee lagen ontstaan in jouw fles: de olie en het gekleurde water. Omdat een liter water meer weegt dan een liter olie (water heeft een grotere dichtheid), zakt het water naar de bodem. Als je nu een bruistablet toevoegt, reageert die met het gekleurde water. Daarbij ontstaat er een gas dat koolzuurgas genoemd wordt (de belletjes die je ook in frisdrank vindt). Dit gas is lichter dan olie en gaat daarom naar boven drijven. Op weg naar boven wordt het gekleurde water meegesleept. Helemaal bovenaan lossen de belletjes op in de lucht, en het water zakt weer naar beneden. Daardoor zie je een constante beweging waarbij koolzuurgas met water opstijgt en het water daarna terug zakt.

Wist je dat…

… de lavalamp eerst Astrobe Globe werd genoemd? Later werd ze verkocht als Lava Lite en nu noemen we ze simpelweg lavalamp.
… de grootste lavalamp ter wereld 2.4 meter hoog is en een lavavolume van 200 liter heeft.
… de duurste lavalamp ooit werd verkocht voor $15 000 (€13 900).

#covid19 – makeITmissies: missie 18 – Oobleck maken

Vloeistoffen zijn vloeibaar, dat weet iedereen. Tenminste… als het geen niet-Newtoniaanse vloeistoffen zijn. Niet-Newto-wadde? Geen zorgen als je het niet onmiddellijk uitgesproken krijgt, we beloven dat de praktijk een stuk eenvoudiger is dan de naam. Maïszetmeel en water, meer heb je niet nodig voor dit experiment waarin niet alles is wat het lijkt! We maken namelijk oobleck, een bijzonder niet-giftig slijm dat tegelijkertijd vast én vloeibaar is. Klinkt gek? Probeer het vooral zelf!

Onze missie voor vandaag is een beetje tegenstrijdig: maak een vaste vloeistof!

Wat heb je nodig?

  • 2 kopjes maïszetmeel
  • 1 kopje water
  • Een kom
  • Een klopper of lepel
  • Optioneel: voedingskleurstof en/of glitter

Doe in de kom het water, de voedingskleurstof en/of de glitters. Voeg nu beetje bij beetje het maïszetmeel toe. Blijf continu roeren, zodat er geen droge “eilandjes” achterblijven. Na een tijdje ontstaat er een slijm dat je kan samendrukken tot een vast balletje in je handen, maar wanneer je het loslaat “smelt” het door je vingers. Als dit nog niet zo is kan je steeds een beetje meer maïszetmeel toevoegen. Als het mengsel te droog is geworden, voeg je nog wat water toe.

Wanneer je met je vingers rustig door het slijm roert, voelt het een beetje als water, maar dan iets dikker. Probeer je echter om met een vuist op het oppervlak te slaan, dan spat de oobleck niet zomaar alle kanten uit zoals je zou verwachten. Plots is het een hard oppervlak, waar je met je vuist niet door kan!

Wat is er gebeurd?

Bij oobleck is elk zetmeeldeeltje omgeven door een klein beetje water, net genoeg zodat het werkt als een soort smeermiddel, waardoor het mengsel vloeibaar lijkt. Maar als je er hard op slaat, pers je het kleine beetje water vantussen de deeltjes en heb je alleen nog (vaste) zetmeeldeeltjes over, die zich dus samen gedragen als een vaste stof. Neem je de druk weg, dan keert het water terug en wordt de oobleck weer vloeibaar.

Wist je dat…

… als je een zwembad vult met oobleck, je er gewoon op kan lopen, voetballen en zelfs fietsen!
… in Napels driemaal per jaar een ‘wonder’ plaatsvindt: het gestolde bloed van de heilige San Gennaro wordt dan weer vloeibaar nadat ermee geschud wordt. Het reliek mag uiteraard niet onderzocht worden, maar wetenschappers denken dat het “bloed”, net als oobleck, meer dan waarschijnlijk een niet-Newtoniaanse vloeistof is die reageert op trillingen.Je leest er hier alles over!

#covid19 – makeITmissies: missie 19 – Warm ijs

Het wordt stilaan zomer en dus kunnen we afkoeling goed gebruiken. Maar hoewel we in deze proef ijs gaan maken, kan je het niet opeten, en afkoelen ga je er ook al niet mee doen. Want vandaag maken we… warm ijs.

Onze missie voor vandaag zet de wereld op z’n kop: we maken warm ijs!

Wat heb je nodig?
  • Azijnzuur (80%)
  • Baksoda
  • Water
  • Satéstokje
  • Pot

Zo maak je warm ijs:

Voeg 440 gram baksoda en 500 ml (schoonmaak)azijn samen in een (grote) pot. Geen paniek als het begint te schuimen, dit is precies wat we willen!
Laat het mengsel ongeveer 1 uur staan zodat je een vaste structuur krijgt.
Voeg 100 ml water toe.
Zet de pot op een laag vuurtje totdat je een heldere vloeistof krijgt. Laat verder pruttelen tot je minder dan een kwart van het oorspronkelijke volume over hebt.
Giet de vloeistof in een glas en leg een plankje op het glas. Laat afkoelen.
Neem de pot er terug bij: op de bodem en aan de zijkant zitten er nu zoutkristallen. Neem een satéstokje en kras enkele kristallen uit de pot, zorg dat ze aan het stokje blijven kleven.
Wanneer de vloeistof is afgekoeld, plaats je het satéstokje met de kristallen in het glas met de vloeistof.
Zie hoe de kristallen groeien en het hele glas vullen, en voel hoe warm het wordt!

Heb je nog vloeistof over? Plaats er een takje in, of een lepel – de kristallen beginnen ook daar te groeien! Of leg enkele kristalletjes op een bord en giet er (heel langzaam!) de vloeistof op. Hoe hoog wordt jouw toren?

Wat is er gebeurd?

Door de reactie tussen baksoda en azijn ontstaat natriumacetaat, een soort zout. Zoutdeeltjes hebben de eigenschap dat ze gemakkelijk aan elkaar gaan “plakken”, en zo kristallen kunnen vormen. De zoutdeeltjes moeten daarvoor dicht genoeg bij elkaar zitten. Daarom moet je de vloeistof eerst inkoken, zodat er zoveel mogelijk water verdwijnt. De kristallen hebben ook een zaadje nodig, vanwaar ze kunnen verder groeien. Een bestaand zoutkristalletje doet prima dienst. Omdat het zout minder energie nodig heeft om in het kristal te “zitten” dan om in het water te “zwemmen”, komt die energie vrij, en dat voel je als warmte!

Wist je dat…

… IJsland het land van vuur en ijs genoemd wordt? Dit komt door de actieve vulkanen, geisers en uiteraard de vele gletsjers in het land.
… het grootste ijssculpturenfestival elk jaar plaatsvindt in China? Men zit ondertussen al aan de 35ste editie van dit festival. Tik even in google ‘ijssculpturenfestival China’ en je kan meteen een blik werpen op dit festival.
… je om een bolletje roomijs op te krijgen, ongeveer 50x moet likken?

#covid19 – makeITmissies: missie 20 – Regenboog

Lucht is blauw, gras is groen, en rode kool is rood. Of toch niet?

Onze missie voor vandaag bekent kleur: we maken een regenboog van rode kool!

Wat heb je nodig?

  • rodekool
  • allerlei vloeistoffen naar keuze
  • azijn
  • twee glazen
  • water
  • rasp
  • zeef

Rasp een stuk rodekool fijn, doe de stukken in een pan, en voeg een beetje water toe zodat de kool net onder water staat. Kook gedurende vijf minuten. Giet het water met de kool door een zeef in een andere pan. De rode kool mag je opeten (tip van de makeIT-redactie: quiche met rode kool en geitenkaas!): we werken voor deze proef verder met het sap.

Verdeel het sap over een paar glazen. Voeg aan één glas een paar druppels azijn toe, aan een ander een beetje cola, aan nog een ander een beetje baksoda, … Is het rodekoolsap nog rood?

Trek nu de koelkast of de voorraadkast open, en test alle vloeistoffen die je kan vinden. Welke kleur geeft speeksel? Of tomatensap? Of afwasmiddel? Kan je iets vinden voor elke kleur van de regenboog?

Wat is er gebeurd?

Rodekoolsap heeft de gekke eigenschap dat het reageert op de zuurtegraad (pH) van de oplossing waar het in zit. Azijn, dat heel zuur is (lage pH), zorgt voor een roze kleur. Soda, dat heel basisch is (hoge pH), kleurt de oplossing blauwgroen. Water, dat er net tussen zit (neutrale pH), geeft een blauwe kleur.

Wist je dat…

… je maag heel zure sappen gebruikt om je eten te verteren?
… de kleur van hydrangea’s, een soort bloemen, afhankelijk is van de grond waarin ze groeit? Door de plant te verpotten in andere grond, kan je de kleur veranderen van paars naar roze, of van rood naar blauw.
… er ook zuren zitten in regenwater? Wanneer die diep in de grond intrekt, kunnen de zuren bepaalde gesteentes oplossen, waardoor grotten ontstaan.

Al-maak-bak van deze week

Om je Al-maak-bak voor deze week klaar te maken, trek je best naar de keuken. Potten, pannen, kommen en lepels kan je al klaarzetten, net als een rasp, een zeef, en satéstokjes. Op het boodschappenlijstje staan: voedingskleurstof, maïszetmeel (maïzena), zonnebloemolie, afwasmiddel, bruistablet (vb. vitamine C), rode kool, azijnzuur (80%, te vinden in de apotheek of als schoonmaakazijn). Ook gewone azijn en baksoda (natriumbicarbonaat, zuiveringszout) heb je zeker nodig.
Opgelet: baksoda is niet hetzelfde als bakpoeder! Vind je geen baksoda of was de rij voor de supermarkt echt té lang, dan kan je eventueel wel vervangen door bakpoeder; doe dan de hoeveelheid baksoda maal 2,5 (1 lepel baksoda = 2,5 lepels bakpoeder).

Je stopt er best ook wat knutselmateriaal in: karton, verf, gekleurd papier, lijm, schaar, … komen zeker van pas om je vulkaan te bouwen én te versieren. Zoek tot slot nog een half-liter-flesje als magma-kamer voor je vulkaan, en een mooie fles voor je lavalamp, en je bent helemaal klaar voor deze week!